گزارش تحقیقی| پاییز ال‌نینویی ایران با بارش‌های سیلابی/پایان بحران آب؟
- 19 مهر 1405 – 12:58
- اخبار استانها
- اخبار لرستان
ال‌نینوی قوی در راه ایران است؛ اما بارش‌های پاییز می‌تواند به‌جای نجات از خشک‌سالی، سیلاب دیگری را رقم بزند.
استانها
خبرگزاری تسنیم ـ فاطمه نیازی| پاییز 1405 در شرایطی آغاز شد که دمای آب‌های بخش استوایی اقیانوس آرام به‌سرعت افزایش می‌یافت و ال‌نینو در مسیر تبدیل‌شدن به رخدادی بسیار قوی قرار داشت. ارزیابی‌های شهریور مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا از احتمال بیش از 90 درصدی وقوع ال‌نینویی بسیار قوی در پاییز و زمستان حکایت داشت؛ اما تازه‌ترین گزارش این مرکز در 8 اکتبر، تصویر دقیق‌تری ارائه کرد: شاخص نینو 3.4 در سپتامبر به مثبت 2.1 درجه سانتی‌گراد رسیده بود و احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی در بازه ژانویه تا مارس 2027 همچنان بیش از 83 درصد برآورد می‌شد.
سازمان جهانی هواشناسی نیز در گزارش 8 اکتبر، احتمال تداوم ال‌نینو تا فوریه 2027 را نزدیک به صددرصد اعلام کرد. این سازمان پیش‌بینی کرده که میانگین ناهنجاری دمای سطح آب در ناحیه مرکزی و شرقی اقیانوس آرام در بازه اکتبر تا دسامبر به حدود مثبت 3.7 درجه سانتی‌گراد برسد که در صورت تحقق، از اوج ثبت‌شده در رخداد 2015 و 2016 بیشتر خواهد بود. این عدد، پیش‌بینی میانگین فصلی است، نه دمای ثبت‌شده در یک ماه مشخص.
از سوی دیگر شدت یک رخداد اقیانوسی به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که در یک کشور یا استان معین چه مقدار بارش رخ خواهد داد. برای ایران، به‌ویژه غرب کشور و دامنه‌های زاگرس، پرسش اصلی فقط این نیست که ال‌نینو چقدر قوی است؛ مسئله این است که تغییرات گردش جو چه اثری بر مسیر سامانه‌های بارشی می‌گذارد و زمین با بارش احتمالی چه خواهد کرد.
در بهار 2026 هنوز نمی‌شد با قطعیت از وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی سخن گفت. مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا در گزارش 14 مه، احتمال شکل‌گیری ال‌نینو در بازه مه تا ژوئیه را 82 درصد برآورد کرده بود. این برآورد، پیش‌بینی همان مقطع بود و با تقویت بعدی دمای آب‌های استوایی اقیانوس آرام و انتشار ارزیابی‌های تازه‌تر تغییر کرد.
روند در تابستان تغییر کرد. در اوت، دمای سطح آب در ناحیه نینو 3.4 حدود مثبت 1.8 درجه و در نینو 3 حدود مثبت 2.5 درجه گزارش شد و انحراف دمایی نینو 1+2 نیز به حدود مثبت 3.4 درجه رسید. هم‌زمان، در لایه‌های زیرسطحی اقیانوس آرام نیز ذخیره بزرگی از آب گرم شکل گرفته بود و در بخش‌هایی از این منطقه، ناهنجاری دمایی بیش از 10 درجه در عمق گزارش شد. این شاخص‌ها در کنار یکدیگر از تقویت سریع ال‌نینو حکایت داشتند.
گزارش مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا در 10 سپتامبر، مقدار نینو 3.4 را برای اوت مثبت 1.8 درجه، نینو 3 را مثبت 2.5 درجه و نینو 1+2 را مثبت 3.4 درجه ثبت کرده بود. در به‌روزرسانی 8 اکتبر، شاخص نینو 3.4 برای سپتامبر به مثبت 2.1 درجه، نینو 3 به مثبت 3 درجه و نینو 1+2 به مثبت 3.9 درجه رسید. در بخش‌هایی از شرق اقیانوس آرام استوایی نیز ناهنجاری دمای سطح آب از مثبت 4 درجه فراتر رفته بود. بنابراین، ارقام مربوط به شاخص‌های مختلف یا ماه‌های متفاوت را نباید با یکدیگر جابه‌جا کرد؛ عدد نزدیک به مثبت 3 درجه در ناحیه شرقی اقیانوس آرام لزوماً به‌معنای ثبت همین مقدار برای نینو 3.4 نیست.
در ارزیابی اکتبر، مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی را در بازه ژانویه تا مارس 2027 بیش از 83 درصد اعلام کرد. این مرکز همچنین احتمال وقوع رخدادی تاریخی، بر اساس شاخص نسبی نینو، را برای بازه اکتبر تا دسامبر 83 درصد برآورد کرد. این دو احتمال به دو سنجه متفاوت اشاره دارند: اولی به شدت مورد انتظار ال‌نینو در یک بازه زمانی و دومی به احتمال عبور از آستانه‌ای مشخص بر مبنای شاخص نسبی نینو مربوط است. در فضای رسانه‌ای، برای چنین رخدادی از تعبیر سوپر ال‌نینو استفاده می‌شود؛ با این توضیح که این اصطلاح یک طبقه‌بندی رسمی و مستقل در نظام استاندارد نوسان جنوبی ال‌نینو نیست.
ال‌نینو چگونه بر بارش ایران اثر می‌گذارد؟
برای فهم رابطه ال‌نینو با بارش ایران باید از این تصور فاصله گرفت که گرم‌شدن اقیانوس آرام به‌طور مستقیم ابرها را به‌سمت ایران حرکت می‌دهد. ال‌نینو توده بارشی مشخصی را از اقیانوس آرام به ایران منتقل نمی‌کند؛ اثر آن از مسیر تغییرات بزرگ‌مقیاس در گردش جو شکل می‌گیرد. گرم‌شدن آب‌های استوایی می‌تواند رفتار همرفت و آزادشدن انرژی در جو را تغییر دهد و موج‌هایی جوی ایجاد کند که بر مسیر جریان‌های جوی و سامانه‌های بارشی در مناطق دورتر اثر بگذارند.
این دورپیوند می‌تواند احتمال تغییر در بارش پاییز و اوایل زمستان ایران را افزایش دهد، اما نتیجه نهایی به وضعیت هم‌زمان عوامل دیگری نیز وابسته است. نوسان اقیانوس هند، نوسان مادن ـ جولیان یا MJO، نوسان شبه‌دوسالانه یا QBO، مسیر سامانه‌های مدیترانه‌ای و موقعیت جت جنب‌حاره‌ای می‌توانند سیگنال بارشی را تقویت یا تضعیف کنند. پیش‌بینی فصلی را نباید با پیش‌بینی قطعی بارش در یک شهر یا حتی یک استان برابر دانست. سازمان جهانی هواشناسی نیز تأکید کرده که نوسان اقیانوس هند و وضعیت اقیانوس اطلس، می‌توانند اثرهای معمول ال‌نینو را در مناطق مختلف تقویت، تضعیف یا تغییر دهند.
توپوگرافی نیز در غرب ایران اهمیت زیادی دارد. ارتفاع، جهت دامنه‌ها و مسیر حرکت سامانه‌ها می‌تواند سبب شود ارتفاعات بارش سنگین‌تری دریافت کنند، درحالی‌که دشت‌های نزدیک بارش متوسط یا اندکی داشته باشند. آب تولیدشده در ارتفاعات ممکن است بعدتر در پایین‌دست متمرکز شود؛ بنابراین پیامد بارش لزوماً در همان نقطه‌ای ظاهر نمی‌شود که باران در آن باریده است.
دما نیز بخشی از این معادله است. اگر پاییز گرم‌تر از نرمال باشد، نسبت بارش باران به برف ممکن است تغییر کند. در ارتفاعات زاگرس، برف نوعی ذخیره طبیعی آب است که به‌تدریج آزاد می‌شود؛ باران سریع‌تر وارد شبکه رواناب می‌شود و می‌تواند در کوتاه‌مدت جریان رودخانه‌ها را افزایش دهد. درنتیجه، افزایش بارش فصلی لزوماً به‌معنای افزایش متناسب ذخیره پایدار آب نیست.
ایران در انتظار پاییزی متفاوت؛ بارش بیشتر، اما نه الزاماً ذخیره بیشتر
در چشم‌اندازهای فصلی منتشرشده پیش از آغاز پاییز 1405، برای بخش‌هایی از ایران احتمال بارش نرمال تا بالاتر از نرمال مطرح شده بود و نیمه غربی کشور و دامنه‌های زاگرس در کانون توجه قرار داشتند. سازمان جهانی هواشناسی نیز در چشم‌انداز سپتامبر تا نوامبر 2026 از تقویت ال‌نینو و تغییر الگوهای بارش و دما در نقاط مختلف جهان خبر داده بود؛ اما این پیش‌بینی جهانی به‌تنهایی مقدار بارش ایران یا یک استان مشخص را تعیین نمی‌کند.
بارش‌های پاییزی می‌توانند خاک را برای کشت آماده کنند، جریان رودخانه‌ها را افزایش دهند و در صورت توزیع مناسب، بخشی از ذخایر سدها و آبخوان‌ها را تقویت کنند. اما بارش‌های سنگین و کوتاه‌مدت ممکن است نتیجه دیگری داشته باشند. اگر آب با شدت زیاد و در زمانی محدود ببارد، بخشی از آن به‌جای نفوذ در خاک، به رواناب تبدیل می‌شود و از حوضه خارج می‌شود.
پربارش‌بودن یک فصل با پرآب‌شدن منابع آب یکسان نیست. خشک‌سالی پدیده‌ای تجمعی است و با چند بارندگی کوتاه از بین نمی‌رود. اگر منطقه‌ای طی چند سال با کاهش بارش، افت جریان رودخانه‌ها و فشار بر آبخوان‌ها روبه‌رو بوده باشد، بازسازی منابع آب به زمان نیاز دارد. حتی یک پاییز پربارش نیز تنها زمانی می‌تواند بخشی از این کسری را جبران کند که آب فرصت نفوذ و ذخیره‌شدن داشته باشد و بارش‌ها در ادامه نیز تداوم نسبی پیدا کنند.
سحر تاج‌بخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به چشم‌انداز پاییز توضیح داده بود که ال‌نینو به‌معنای انتقال مستقیم توده بارشی از اقیانوس آرام به ایران نیست و تغییرات دمایی این اقیانوس از طریق تغییر گردش جو بر الگوهای بارشی اثر می‌گذارد. مهران زند، از گروه خشک‌سالی و تغییر اقلیم مؤسسه تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، نیز با اشاره به ارتباط معمول ال‌نینو با افزایش بارش پاییز و اوایل زمستان در ایران، هشدار داده بود که بخشی از بارش‌ها ممکن است ماهیت رگباری و سیلابی داشته باشد.
به گفته او، هدایت رواناب به مسیرهای مناسب نفوذ، استفاده از چاله‌ها و فرورفتگی‌های مناسب، اصلاح مسیر آب، ایجاد سازه‌های سنگی کنترل رواناب و رعایت اصول کشاورزی حفاظتی می‌تواند به نگهداشت آب در حوضه کمک کند. در اراضی شیب‌دار نیز شخم در امتداد خطوط تراز یا عمود بر شیب، در مقایسه با شخم در امتداد شیب، می‌تواند از سرعت رواناب و فرسایش بکاهد. بارش به‌خودی‌خود نه خیر مطلق است و نه تهدید مطلق و وضعیت حوضه‌ای که باران بر آن می‌بارد، در تعیین پیامد آن نقش اساسی دارد.
غرب ایران در کانون پیش‌بینی بارش‌های پاییزی
کردستان، کرمانشاه، همدان، ایلام و لرستان در مسیر سامانه‌های بارشی غربی قرار دارند، اما ارتفاع، توپوگرافی، وضعیت خاک و شبکه رودخانه‌ای باعث می‌شود واکنش این استانها یکسان نباشد. چشم‌اندازهای فصلی برای چند استان از احتمال بارش بالاتر از نرمال حکایت داشت، با این تأکید که این برآوردها احتمال و روند کلی را نشان می‌دهند، نه مقدار قطعی بارش در هر نقطه.
در کردستان، مدیرکل هواشناسی در اوایل مهر از احتمال افزایش 25 تا 50 درصدی بارش در برخی مناطق طی نیمه دوم مهر تا نیمه آبان خبر داده بود. این برآورد نیز به‌معنای توزیع یکسان بارش در همه شهرستان‌ها نبود و با هشدار درباره امکان بارش‌های شدید و آب‌گرفتگی همراه شده بود. زمان و شدت واقعی بارش همچنان به مسیر سامانه‌ها و پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت وابسته است.
برای کرمانشاه، رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی اداره‌کل هواشناسی، بارش پاییز را نرمال تا بیش از نرمال و در محدوده 120 تا 200 میلی‌متر برآورد کرده بود؛ درحالی‌که میانگین بارش پاییز پیشین حدود 79 میلی‌متر و نرمال پاییزی حدود 120 تا 160 میلی‌متر اعلام شده بود. برآورد بارش زمستان نیز در محدوده 150 تا 200 میلی‌متر و مجموع بارش سال آبی در محدوده 420 تا 600 میلی‌متر قرار داشت. این اعداد، پیش‌بینی‌های فصلی اعلام‌شده در آن مقطع‌اند و نباید به‌عنوان مقدار قطعی بارش یا پیش‌بینی یکسان برای تمام نقاط خوانده شوند.
علی‌محمد زورآوند، مدیرکل هواشناسی کرمانشاه، درباره این تصور که ال‌نینو الزاماً بارش زیاد به‌همراه می‌آورد هشدار داده بود. سابقه سال‌های ال‌نینویی نشان می‌دهد که نمی‌توان رابطه میان این پدیده و بارش را قطعی فرض کرد. وضعیت سامانه‌های جوی و شرایط زمین پس از چند سال خشک‌سالی نیز در تعیین پیامد بارندگی اهمیت دارد؛ در برخی حوضه‌ها، بارش شدید می‌تواند سهم رواناب را افزایش دهد، به‌ویژه اگر پوشش گیاهی آسیب دیده یا مسیرهای عبور آب محدود شده باشند.
در همدان نیز چشم‌اندازهای فصلی از احتمال بارش بالاتر از نرمال حکایت داشت. این برآورد، مانند سایر استانها، کلی و احتمالاتی بود و به‌معنای بارش یکسان در همه نقاط یا مشخص‌بودن زمان دقیق بارش نبود. افزایش احتمالی میانگین استانی نیز خطر رگبارهای کوتاه‌مدت و آب‌گرفتگی موضعی را منتفی نمی‌کند.
در ایلام، تأکید اصلی بر آمادگی دستگاه‌های مسئول، حفاظت از زیرساخت‌ها و استمرار خدمات قرار داشت. در این استان نیز احتمال اثرگذاری الگوهای اقلیمی بر غرب کشور، ضرورت آماده‌سازی برای بارش و مخاطرات احتمالی را افزایش می‌داد؛ هرچند پیش‌بینی فصلی به‌تنهایی نمی‌توانست خسارت یا زمان دقیق وقوع آن را مشخص کند.
لرستان؛ استانی تشنه باران و در معرض رواناب
در لرستان، پیش‌بینی شش‌هفته‌ای که در اواخر شهریور اعلام شد، تصویر جزئی‌تری ارائه می‌کرد. بر اساس آن ارزیابی، در هفته‌های ابتدایی مهر بارش‌های پراکنده در برخی نقاط محتمل بود و در ادامه، فعالیت بارشی در زاگرس افزایش می‌یافت. برای بازه 20 تا 26 مهر، اوج بارش در زاگرس شمالی و میانی و احتمال بارش 50 تا 100 میلی‌متری در برخی مناطق مطرح شده بود. این برآورد فصلی‌ـ‌میان‌مدت باید با خروجی‌های کوتاه‌مدت نزدیک به زمان وقوع تطبیق داده شود و به‌تنهایی پیش‌بینی قطعی بارش در یک شهرستان نیست.
بهروز مرادپور، مدیرکل هواشناسی لرستان، در این چشم‌انداز از تغییرات بارشی در زاگرس و احتمال بارش بالاتر از نرمال در بخش‌هایی از این استان خبر داده بود. هم‌زمان تأکید شده بود که آماده‌سازی رودخانه‌ها، کانال‌ها، آبراهه‌ها، دهانه پل‌ها و نقاط حادثه‌خیز باید پیش از وقوع بارش انجام شود. پاک‌سازی مسیرهای آب، شناسایی نقاط تجمع رواناب و توجه به محل‌هایی که در بارش‌های گذشته مشکل داشته‌اند، بخشی از اقداماتی است که می‌تواند خطر را کاهش دهد.
اهمیت این پیش‌بینی‌ها زمانی روشن‌تر می‌شود که آن‌ها را در کنار ویژگی‌های طبیعی لرستان قرار دهیم. شبکه رودخانه‌ها و آبراهه‌های این استان حدود 9 هزار کیلومتر برآورد شده و این شبکه گسترده، در کنار شیب‌های زاگرسی، می‌تواند هم ظرفیت انتقال آب را افزایش دهد و هم در زمان بارش شدید، رواناب قابل‌توجهی ایجاد کند. بارش 50 یا 100 میلی‌متری در همه نقاط اثر یکسانی ندارد؛ نوع خاک، شیب زمین، پوشش گیاهی، میزان رطوبت پیشین خاک و توزیع زمانی بارش تعیین می‌کند چه میزان آب نفوذ کند و چه میزان روی سطح جاری شود.
هشدار نارنجی صادرشده در 10 مهر، از ظهر 11 مهر بخش‌هایی از شمال و شرق لرستان را در معرض رگبار، رعدوبرق، احتمال تگرگ و وزش باد شدید قرار می‌داد. پس از عبور سامانه، داده‌های اعلام‌شده از سوی هواشناسی نشان داد که طی حدود 9 ساعت، میانگین بارش به 7 میلی‌متر رسید؛ سپیددشت با 15.3 میلی‌متر بیشترین بارش ثبت‌شده را داشت و پس از آن شول‌آباد با 11.2، پلدختر با 11، کوهدشت با 10.6 و الیگودرز و رومشکان هرکدام با 9.4 میلی‌متر قرار گرفتند.
این داده‌ها به‌خودی‌خود نشانه وقوع سیلاب گسترده نیستند، اما تفاوت مکانی بارش و اهمیت پایش ایستگاهی را نشان می‌دهند. مخاطرات اعلام‌شده برای سامانه شامل آب‌گرفتگی معابر، رواناب، سیلاب ناگهانی در مسیل‌ها، افزایش سطح رودخانه‌های فصلی و خشک‌رودها، صاعقه و ریزش سنگ در مناطق کوهستانی بود.
در بروجرد، داده‌های محلی حدود 30 ساله تصویر دیگری از رابطه ال‌نینو و بارش ارائه می‌کرد. مجتبی امینی، رئیس اداره هواشناسی این شهرستان، گفته بود که بررسی آمار منطقه نشان می‌دهد در سال‌های ال‌نینویی بارش بروجرد افزایش یافته‌است. به‌گفته او، میزان بارندگی در سال‌های 1397 و 1398 به حدود دو برابر میانگین بلندمدت رسید. او همچنین به ثبت دمای حداقل مطلق منفی 21.6 درجه در سال 1386 اشاره کرده بود که از پایین‌ترین دماهای ثبت‌شده در حدود 40 سال گذشته محسوب می‌شود.
در همین زمینه، محاسبه ساده‌ای درباره حجم آب بارش مطرح شده‌است: 200 میلی‌متر بارندگی روی هر مترمربع معادل حدود 200 لیتر آب است. اگر این آب به‌تدریج در خاک نفوذ کند یا در منابع ذخیره شود، می‌تواند ظرفیتی قابل‌توجه ایجاد کند؛ اما اگر در مدت کوتاهی جاری شود و مسیر مناسبی برای عبور یا ذخیره نداشته باشد، به بخشی از موج رواناب تبدیل خواهد شد.
63 نقطه پرخطر در 12 شهرستان
در لرستان، تناقض میان نیاز به باران و خطر سیلاب به‌وضوح دیده می‌شود. از سال 1400 به بعد، خشک‌سالی با کاهش بارش، افت دبی برخی رودخانه‌ها و فشار بر منابع آب و کشاورزی خود را نشان داده است؛ اما کاهش آب رودخانه‌ها به‌معنای از بین رفتن خطر سیلاب نیست. بستر خشک رودخانه یا مسیل همچنان می‌تواند در بارش شدید به مسیر عبور آب تبدیل شود. اگر این مسیر با ساخت‌وساز، نخاله، رسوب، زباله یا سازه‌های نامناسب مسدود شده باشد، بارندگی می‌تواند به بحران تبدیل شود.
در 6 مهر، شرکت آب منطقه‌ای لرستان از شناسایی 63 نقطه حادثه‌خیز در 12 شهرستان خبر داده بود که رفع مشکل آن‌ها فقط به لایروبی بستر رودخانه محدود نمی‌شود و افزایش ظرفیت عبور آب، رفع گلوگاه‌ها و پاک‌سازی دهانه پل‌ها را نیز دربرمی‌گیرد. در همان روز اعلام شد که تا آن تاریخ حدود 34 کیلومتر از نقاط پرخطر و حادثه‌ساز لایروبی شده‌است.
پیش‌تر، نیز در 31 شهریور 113 کیلومتر از مسیرها به‌عنوان بخش‌های ضروری و پرخطر برای لایروبی و بازگشایی معرفی و نیاز به 226 دستگاه ماشین‌آلات سنگین مطرح شده بود. در 18 مهر مدیرکل مدیریت بحران استانداری لرستان اعلام کرد که از 113 کیلومتر مسیر شناسایی‌شده برای لایروبی، حدود 34 کیلومتر پاک‌سازی شده و نزدیک به 70 کیلومتر عملیات همچنان باقی مانده است.
محدودیت دیگری نیز در حوزه آمادگی دیده می‌شود: در مرداد 1405 اعلام شده بود که حدود 30 درصد ایستگاه‌های هواشناسی لرستان هوشمند هستند و توسعه شبکه پایش در دستور کار قرار دارد. این عدد به‌تنهایی کیفیت پیش‌بینی را تعیین نمی‌کند، اما اهمیت تقویت پایش محلی را برجسته می‌سازد؛ به‌ویژه در استانی کوهستانی که فاصله‌ای کوتاه میان دو ایستگاه می‌تواند با تفاوت قابل‌توجه در بارش همراه باشد.
در خرم‌آباد، محدوده اطراف پادگان رزم‌آور، سه‌راهی گلدشت و محدوده پس از پل جهادگران از نقاطی بوده‌اند که در زمان بارش نیازمند توجه ویژه‌اند. خطر نیز تنها به رودخانه اصلی محدود نمی‌شود؛ گاهی بارش کوتاه و شدید در داخل شهر، شبکه دفع آب‌های سطحی را از ظرفیت خارج می‌کند و آب پیش از رسیدن به رودخانه در خیابان‌ها، زیرگذرها و محله‌ها جمع می‌شود. بنابراین بررسی ظرفیت دهانه پل‌ها، پاک‌سازی کانال‌ها و شناسایی نقاط تجمع رواناب باید در کنار اقدامات مربوط به رودخانه‌ها انجام شود.
هشدار نارنجی 11 مهر در سطح ملی نیز گسترده بود. سازمان هواشناسی برای 24 استان هشدار صادر کرده و از احتمال رگبار، رعدوبرق، وزش باد شدید موقت، افزایش سطح رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر، رواناب، صاعقه و ریزش سنگ در مناطق کوهستانی خبر داده بود. این هشدار، در کنار بارش‌های ثبت‌شده در لرستان، نشان می‌دهد باید میان پیش‌بینی خطر و وقوع خسارت تمایز گذاشت: صدور هشدار به‌معنای وقوع سیلاب در همه مناطق نیست، همان‌طور که نبود خسارت در یک سامانه نیز خطر سامانه‌های بعدی را منتفی نمی‌کند.
گزارش‌های ایستگاهی تا صبح 11 مهر، تفاوت چشمگیر بارش در نقاط مختلف را نشان می‌دادند: در حاجی‌ممدان حدود 36 میلی‌متر، در مریوان حدود 27 میلی‌متر و در زرینه حدود 23 میلی‌متر ثبت شده بود، درحالی‌که مقدار بارش در بسیاری از نقاط دیگر تک‌رقمی و در برخی مناطق کمتر از یک میلی‌متر بود. این تفاوت یادآوری می‌کند که پیش‌بینی فصلی درباره روند کلی است؛ مقدار بارش در هر نقطه به مسیر سامانه، ارتفاع، جهت دامنه، رطوبت ورودی و وضعیت جو بستگی دارد.
در کرمانشاه نیز هم‌زمان با انتظار بارش، نسبت به احتمال سیلاب هشدار داده شده بود و بر آمادگی گروه‌های عملیاتی در نقاط پرخطر تأکید می‌شد. در کردستان و همدان نیز چشم‌انداز بارش بالاتر از نرمال با ضرورت توجه به مخاطرات احتمالی همراه بود. در چنین شرایطی، یک هشدار منطقه‌ای به‌معنای بارش یکسان در همه شهرستان‌ها نیست؛ همان سامانه می‌تواند در نقطه‌ای بارش قابل‌توجه ایجاد کند و در فاصله‌ای نه‌چندان دور، بارش اندکی به‌همراه داشته باشد.
از پیش‌بینی تا پیامد؛ مسئله مدیریت عدم‌قطعیت
غرب ایران در پاییز 1405 با یک معادله ساده روبه‌رو نیست. از یک‌سو، شاخص‌های اقیانوس آرام از شکل‌گیری ال‌نینویی بسیار قوی حکایت دارند و پیش‌بینی‌های فصلی برای بخش‌هایی از غرب، جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس سیگنال بارش بالاتر از نرمال را نشان داده‌اند؛ از سوی دیگر، عواملی مانند نوسان اقیانوس هند، MJO، QBO، مسیر سامانه‌های مدیترانه‌ای و موقعیت جت جنب‌حاره‌ای می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. در مقیاس محلی نیز وضعیت خاک، پوشش گیاهی، رودخانه‌ها، آبخوان‌ها، سدها، مسیل‌ها، پل‌ها و شبکه دفع آب‌های سطحی تعیین می‌کند بارش چه پیامدی داشته باشد.
حمیدرضا جانباز، معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا، بر ضرورت آماده‌سازی سناریوهای خوش‌بینانه و بدبینانه تأکید کرده بود. در سناریوی خوش‌بینانه، بارش‌های پاییزی می‌توانند به تغذیه مخازن و منابع آب کمک کنند و بخشی از کسری ناشی از خشک‌سالی را جبران کنند. در سناریوی بدبینانه، بخشی از بارش‌ها به‌صورت سیلاب ظاهر می‌شود و ضعف زیرساخت‌ها یا نبود فضای مناسب برای ذخیره‌سازی، فرصت آبی را به خسارت تبدیل می‌کند.
این دوگانگی برای زاگرس اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بخشی از بارش‌های مورد انتظار در این پهنه رخ می‌دهد و حوضه‌های کارون و کرخه نیز از وضعیت بارشی آن اثر می‌پذیرند. پایین‌بودن ذخیره برخی مخازن سدها وضعیتی دوگانه ایجاد می‌کند: مخزن کم‌آب‌تر ممکن است ظرفیت بیشتری برای مهار بخشی از سیلاب داشته باشد، اما پایین‌بودن ذخیره هم‌زمان نشانه تداوم بحران آب است. یک فصل پربارش، به‌تنهایی مسئله منابع آب را رفع نمی‌کند.
برای همین، ال‌نینو را نباید وعده باران دانست و نه باید از پیش، آن را معادل سیل گرفت. پیش‌بینی فصلی می‌تواند جهت کلی احتمال‌ها را نشان دهد؛ اما تصمیم‌گیری عملی به پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت، پایش ایستگاه‌ها و آمادگی در سطح حوضه آبخیز نیاز دارد. رودخانه فقط متعلق به شهری نیست که از کنار آن می‌گذرد؛ آب از دامنه‌ها، روستاها، مراتع، زمین‌های کشاورزی و شاخه‌های فرعی به آن می‌رسد. اگر یک پل در پایین‌دست ظرفیت کافی نداشته باشد، مشکل ممکن است دور از محل بارش اصلی ظاهر شود. آمادگی باید از بالادست آغاز شود و تا پایین‌دست ادامه پیدا کند.
11 مهر تصویری از همین پیچیدگی ارائه کرد. بارش در غرب کشور رخ داد، اما مقدار آن از نقطه‌ای به نقطه دیگر تفاوت زیادی داشت. در یک ایستگاه بیش از 30 میلی‌متر ثبت شد و در نقطه‌ای دیگر مقدار بارش ناچیز بود. این تفاوت نشان می‌دهد که برای فهم پیامدهای ال‌نینو باید هم‌زمان به مقیاس فصلی، مسیر سامانه‌های جوی و شرایط محلی زمین توجه کرد.
ال‌نینوی 1405 ممکن است بارش‌هایی را به غرب ایران برگرداند که سال‌هاست جای خالی‌شان در رودخانه‌ها، سدها و زمین‌های تشنه احساس می‌شود؛ اما باران، به‌خودی‌خود، پایان خشک‌سالی نیست. بارشی که در زمان نامناسب، با شدت زیاد و بر زمینی فاقد آمادگی فرود بیاید، می‌تواند پیش از آن‌که به ذخیره‌ای برای روزهای بی‌آبی تبدیل شود، به رواناب، سیلاب و خسارت بدل شود. در چنین وضعیتی، فاصله میان نعمت و تهدید را نه‌فقط مقدار بارش، بلکه وضعیت بستر رودخانه‌ها، ظرفیت آبراهه‌ها، آمادگی زیرساخت‌ها و کیفیت تصمیم‌هایی تعیین می‌کند که باید پیش از رسیدن ابرها گرفته شوند.
لرستان و دیگر استان‌های زاگرس‌نشین در برابر یک تناقض ایستاده‌اند: سال‌ها کم‌بارشی، جریان رودخانه‌ها را کاهش داده و منابع آب را زیر فشار برده؛ اما همین خشک‌سالی، خطر سیلاب را از میان نبرده‌است. رودخانه‌ای که امروز کم‌آب یا خشک به نظر می‌رسد، فردا می‌تواند مسیر عبور روانابی باشد که در چند ساعت از ارتفاعات سرازیر می‌شود. طبیعت این دو وضعیت را متناقض نمی‌داند؛ این مدیریت است که باید برای هر دو آماده باشد.
ال‌نینو نمی‌تواند برای غرب ایران باران را تضمین کند؛ همان‌طور که هیچ پیش‌بینی فصلی نمی‌تواند زمان و مکان همه رگبارها را با قطعیت تعیین کند. اما همین عدم‌قطعیت، مسئولیت آمادگی را سنگین‌تر می‌کند، نه سبک‌تر. اگر باران برسد و سیلاب خسارت بزند، نمی‌توان همه‌چیز را به غافلگیری آسمان نسبت داد؛ همان‌طور که اگر باران کمتر از انتظار ببارد، فرصت آماده‌سازی و مدیریت منابع آب نباید از دست رفته باشد.
در غرب ایران، مسئله فقط این نیست که چقدر باران خواهد بارید؛ مسئله این است که وقتی باران بارید، چه اندازه از آن به آبِ ماندگار تبدیل می‌شود و چه اندازه از میان شهرها و روستاهای آماده‌نشده به خسارت می‌رسد.
انتهای پیام/644/.